Op uitnodiging van de Griekse zangeres Maria Farantouri verbleven mijn vrouw en ik onlangs twee weken in Griekenland. We logeerden tien dagen in haar zomerverblijf in Kandia op de Peloponessos om vervolgens een concert van haar en de Amerikaanse jazzmuzikant Charles Lloyd bij te wonen in Athene. Zodra gezagvoerder Engel zijn KLM-toestel de Zwaluw in Athene aan de grond heeft gezet, ontvang ik in de sluis tussen het vliegtuig en de aankomsthal van de luchthaven van Athene van mijn Griekse medepassagier Adonis het Griekse staatsburgerschap, met excuses voor het falen van de Griekse regering in deze kwestie als bonus. Wanneer we bovendien na 500 meter lopen een gelegenheid tot roken ontdekken, beseffen we dat we weer in ons moederland zijn aangekomen.
Buiten staan Maria’s zuster Matina en haar zoon Theodoros op de uitkijk naar ons. Het is een uur ’s nachts en er wacht ons een reis van anderhalf uur naar Maria’s tweede huis. Onderweg wijst Theodoros ons trots op de historische plekken die we vanwege het tijdstip ongezien passeren. Eenmaal aangekomen worden we verwelkomd door de vier honden die ons de komende dagen in perfecte harmonie gezelschap zullen houden. De volgende morgen lopen we na het nuttigen van het door de Georgische gastvrouw Nelly geserveerde copieuze ontbijt naar het achter het huis gelegen strand. Een rimpelloze zee ontvangt ons met open armen en binnen de kortste keren schudden we de kou en ellende van de Hollandse winter van ons af.
’s Avonds laat kondigt het geblaf van de honden de komst van Maria aan. Het hele huis komt tot leven. Het weerzien is allerhartelijkst en Maria doet uitgebreid verslag van de ontwikkelingen op het muzikale vlak. Met haar Griekse begeleiders bereidt ze zich voor op een concert met de groep van jazzmuzikant Charles Lloyd. De stukken die ze tijdens het optreden zullen spelen, worden dankzij het internet voortdurend uitgewisseld en naar wederzijdse wensen aangepast. Naast een aantal op zichzelf staande liedjes staat er een Griekse suite op het programma. De opzet is om in die suite een brug te slaan tussen diverse vormen van de Griekse klassieke en volksmuziek en geïmproviseerde jazzmuziek.
De volgende avond laat Maria ons enkele stukken horen van de ruwe versie van deze suite. Tijdens het zwemmen overdag hebben we dan al kennis mogen maken met enkele van haar zangpartijen die ruisend over de golven onze zintuigen strelen. Tijdens het diner bespreken we de mogelijk- en moeilijkheden die het experiment van de Grieks-Amerikaanse samenwerking met zich meebrengt. Maria maakt zich vooral zorgen over het gedeelte met de Byzantijnse muziek waarin zij staccato zangpartijen moet zingen in een duizelingwekkend tempo. De vele halve en kwart tonen die in deze muzieksoort besloten liggen, bezorgen haar vooralsnog de nodige hoofdbrekens, terwijl ze zich ook zorgen maakt over de vraag in hoeverre Lloyd in staat is deze tonen te transponeren naar zijn sax of fluit. Om los te komen van al dit getob verleg ik de discussie naar het leven en werken van haar muzikale vrienden Mikis Theodorakis en Manos Hadzidakis. Een serie sappige verhalen passeert de revue en na een kort gesprek over de jazzmuziek en de rol en invloed van jazzlegende Charlie Parker wensen we elkaar goedenacht.
Een dikke week later dwingt een algemene staking ons tot aanpassing van onze plannen. Het centrum van Athene ligt volledig plat en de oorspronkelijke bestemming van ons verblijf is onbereikbaar. Onze vriendin Stella biedt ons haar huis in Piraeus als alternatief aan zodat we andermaal mogen genieten van haar hartelijke gastvrijheid en excellente kookkunsten. De volgende avond vertrekken we alsnog naar het centrum van Athene. Het concert zal plaatsvinden in het onder de Akropolis gelegen theater Herodion. Voor het optreden hebben we een ontmoeting met onze vriend Sotiris die naast zijn werkzaamheden als eindredacteur van de Griekse staatstelevisie een enthousiaste organisator is van een muziekfestival op het eiland Samos. Mijn aanvankelijke angst voor het beklimmen van de treden van het theater wordt weggenomen door de attente opstelling van een aantal Griekse dames die het publiek assisteren bij het betreden van de bezoekersplaatsen.
Onder groot gejuich neemt componist Mikis Theodorakis plaats op zijn ereplaats op de voorste rij. Beduidend minder eensluidend is de begroeting voor de Griekse president Jorgos Papandreou die met zijn vrouw in het gezelschap van Maria’s man Tilemachos Hitiris het concert zal bijwonen. Nadat de fotografen hun werk gedaan hebben en de technici achter de camera’s plaats genomen hebben, betreden Maria en Charles Lloyd en zijn groepsleden het podium. Een selectie van een aantal composities van Charles en liedjes van Griekse origine bijten het spits af. Maria worstelt met een Lloyd ballad die door de te trage speelwijze het uiterste vergt van haar stemgeluid. Met een adembenemende versie van Eleni Karaindrou’s Taxidi Sti Kythera (Reis Naar Kythera) wordt in een klap een einde gemaakt aan alle onzekerheid. Maria’s formidabele timing inspireert Charles tot een saxsolo waarin hij met lichte penseelstreken een impressionistisch klankbeeld zodanig inkleurt dat het lijkt alsof de tijd stilstaat.
Pianist en componist Takis Farazis en lyraspeler Sokratis Sinopoulos melden zich vervolgens op het podium waarna het intro van de Griekse suite wordt ingezet. Het wordt een muzikaal feestmaal waar de aanwezige bezoekers met volle teugen van genieten. Regelmatig trakteert het publiek de musici op open doekjes en de vele onderdelen die in de suite besloten liggen, komen volledig tot wasdom. Het absolute hoogtepunt is een wonderschone vertolking van een lamento (klaaglied) van de uit het noorden van Griekenland afkomstige Ipirotika (naar Epirus). De emotionele diepte van Maria’s zang en voordracht loopt naadloos over in een aan de gospel en bluesmuziek refererende saxsolo van Charles Lloyd waarin al het verdriet van de wereld besloten ligt. Wanneer vervolgens Sokratis Sinopoulos een call en response duet aangaat met Charles’ sax en de beide pianisten met breeduitgesponnen partijen los gaan in duizelingwekkende improvisaties, gaat de hemel boven het theater open. Een soepele overgang naar de opzwepende dansmuziek uit Pontus zet de bezoekers weer met beide voeten op de aarde. Voeten die niet kunnen stilzitten want overal deinen de mensen mee op het onweerstaanbare ritme van deze muzieksoort. Maria’s vele uren van repeteren betalen zich uit in de vertolking van de Byzantijnse stijlvorm waarin ze een gevoel voor mathematiek en dictie tentoonspreidt die de luisteraars de adem beneemt.
Na een massaal meegezongen toegift in de vorm van een populair Grieks volksliedje is het concert afgelopen. Backstage drommen de vele bewonderaars zich om Maria heen. De sfeer is uitgelaten. Klapzoenen vullen de nacht en overal om me heen vallen mensen elkaar in de armen. De vrouw die door vele muziekliefhebbers altijd in een adem genoemd wordt met haar ontdekker Mikis Theodorakis heeft haar vleugels uitgeslagen en zich definitief losgemaakt van zijn schaduw. Met haar optreden heeft zij bovendien aangetoond dat zij in het landschap van de Europese volksmuziek een bron van authentieke en uitzonderlijke klasse is die zijn gelijke niet kent.
www.farantouri.gr
www.skopos.be/GrMuziek/Achtergrond/Biografie/farantouri.html
(Koos Gijsman)